Gian phòng riêng trưng bày các hiện vật Chămpa Việt Nam tại Bảo tàng Guimet (Paris).  

Ngày 10/9/2026, tại Bộ Văn hóa Pháp, một chiếc trống đồng Đông Sơn có niên đại khoảng thế kỷ V trước Công nguyên đã được chính thức trao trả cho Việt Nam. Chiếc trống được Hải quan Pháp phát hiện ngày 14/8/2014 tại sân bay Rennes-Saint-Jacques, trong hành lý của một hành khách đến từ Sénégal, quá cảnh Barcelona. Do không có hóa đơn hoặc giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp lệ, hiện vật đã bị tạm giữ. Sau đó, chiếc trống được giao cho Bảo tàng Mỹ thuật Rennes bảo quản, nghiên cứu và tiến hành những biện pháp bảo tồn cần thiết trong hơn 10 năm.

Sự kiện ấy nhắc chúng ta nhớ đến một phần di sản Việt Nam hiện vẫn được lưu giữ tại Pháp. Trong các bảo tàng ở Paris, dấu tích văn hóa Việt Nam hiện diện khá đa dạng, từ đồ đồng Đông Sơn, gốm cổ, tượng thờ và pháp khí Phật giáo đến điêu khắc Chămpa cùng những vật dụng gắn với đời sống của các cộng đồng dân tộc. Ba địa chỉ tiêu biểu là Bảo tàng Guimet, Bảo tàng Cernuschi và Bảo tàng Quai Branly-Jacques Chirac.

Theo dấu di sản Việt

Nằm tại quảng trường Iéna, quận 16 Paris, Bảo tàng Quốc gia Nghệ thuật châu Á Guimet là một trong những bảo tàng nghệ thuật châu Á quan trọng của châu Âu. Các bộ sưu tập tại đây trải rộng từ Ấn Độ, vùng Himalaya và Trung Á đến Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản và Đông Nam Á.

Trang chính thức của Guimet không công bố riêng tổng số hiện vật có nguồn gốc Việt Nam. Tuy nhiên, bảo tàng xác định nghệ thuật Chăm của Việt Nam là một trong những điểm nổi bật của bộ sưu tập Đông Nam Á. Bên cạnh điêu khắc Chămpa, các sưu tập liên quan đến Việt Nam tại Guimet còn có tượng Phật, đồ thờ và nhiều hiện vật tôn giáo.

Bảo tàng cũng lưu giữ gốm Việt Nam thuộc nhiều thời kỳ, trong đó có những tác phẩm gốm Chu Đậu men trắng vẽ lam với đường nét phóng khoáng và tinh tế.

Nếu Guimet nổi bật với nghệ thuật Chămpa và mỹ thuật tôn giáo, Bảo tàng Cernuschi lại giới thiệu khá hệ thống tiến trình văn hóa Việt Nam từ thời cổ đại đến hiện đại. Theo thống kê chính thức của bảo tàng, bộ sưu tập Việt Nam tại Cernuschi gồm khoảng 1.800 hiện vật, trải dài trên khoảng thời gian 2.500 năm.

Những hiện vật sớm nhất có niên đại từ thế kỷ V trước Công nguyên. Bộ sưu tập bao gồm nhiều hiện vật khảo cổ thuộc văn hóa Đông Sơn, đồ tùy táng và mô hình kiến trúc thuộc thời kỳ Bắc thuộc, gốm Việt Nam qua các triều đại, cùng những tác phẩm hội họa của các nghệ sĩ Việt Nam thế kỷ XX tiêu biểu như Mai Trung Thứ, Lê Phổ, Vũ Cao Đàm, Lê Bá Đảng...

Một bộ phận quan trọng của sưu tập khảo cổ Việt Nam tại Cernuschi bắt nguồn từ những cuộc khai quật do nhà khảo cổ người Thụy Điển Olov Janse tiến hành trong ba chiến dịch từ năm 1934 đến năm 1939, với sự hỗ trợ của Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp. Janse tập trung nghiên cứu nhiều địa điểm khảo cổ thuộc miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam ngày nay, khi ấy nằm trong các xứ Bắc Kỳ và Trung Kỳ thuộc Liên bang Đông Dương. Một phần hiện vật phát hiện qua những cuộc khai quật này sau đó được đưa về lưu giữ tại nhiều bảo tàng ở Việt Nam, Pháp, Thụy Điển, Bỉ và Hoa Kỳ.

Nhiều hiện vật tại Cernuschi vẫn lưu giữ được thông tin về địa điểm và hoàn cảnh phát hiện. Vì thế, chúng không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn là nguồn tư liệu quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử và khảo cổ Việt Nam.

Bảo tàng Quai Branly-Jacques Chirac hiện lưu giữ khoảng 300.000 tác phẩm và hiện vật đến từ châu Phi, châu Á, châu Đại Dương và châu Mỹ, cùng khoảng 700.000 tư liệu ảnh và 320.000 tài liệu gồm sách, tạp chí và tư liệu nghe nhìn. Khoảng 3.500 tác phẩm được lựa chọn giới thiệu trong khu trưng bày thường xuyên.

Trong khu vực châu Á, Việt Nam hiện diện qua nghệ thuật tang ma của người Jrai và Mnông Gar, nghề đan lát, trang phục cùng những vật dụng sinh hoạt và nghi lễ. Khác với Guimet và Cernuschi, Quai Branly không chủ yếu trình bày lịch sử theo tiến trình triều đại. Bảo tàng chú ý nhiều hơn đến đời sống, tín ngưỡng, quan niệm thẩm mỹ và kỹ thuật thủ công của các cộng đồng. Một pho tượng nhà mồ, một chiếc gùi, một tấm vải hay một vật dụng nghi lễ thoạt nhìn có thể rất bình dị. Nhưng phía sau mỗi hiện vật là cách con người hiểu về sự sống và cái chết, về thiên nhiên, cộng đồng và thế giới vô hình.

Những cánh cửa mở vào văn hóa Việt Nam

Ba bảo tàng, với 3 cách tiếp cận khác nhau, đã góp phần tạo nên một bức tranh rộng về di sản Việt Nam tại Pháp. Guimet đưa người xem đến với nghệ thuật Chămpa, Phật giáo, tín ngưỡng và mỹ thuật tôn giáo. Cernuschi mở ra dòng lịch sử từ văn hóa Đông Sơn, thời kỳ Bắc thuộc và các triều đại độc lập đến hội họa hiện đại. Quai Branly giới thiệu đời sống văn hóa của các cộng đồng qua tượng nhà mồ, nghề đan lát, trang phục và vật dụng nghi lễ.

Đối với người Việt xa quê, đứng trước một pho tượng Chăm, một hiện vật bằng đồng thuộc văn hóa Đông Sơn, một món gốm Chu Đậu giữa Paris là một cuộc gặp gỡ cảm động. Hiện vật nằm yên sau lớp kính, nhưng qua hình dáng, chất liệu và dấu vết thời gian, một phần đất nước đang âm thầm hiện diện.

Đối với người Pháp và khách du lịch quốc tế, những hiện vật ấy lại là cánh cửa giúp họ bước vào một Việt Nam khác với những hình ảnh quen thuộc về chiến tranh hay phong cảnh. Việt Nam trước mắt du khách là một đất nước có lịch sử lâu đời, một nền văn hóa phong phú, đời sống tâm linh đa dạng và nhiều cộng đồng dân tộc cùng chung sống. Vì thế, có thể nói những hiện vật Việt Nam trong các bảo tàng Pháp vừa là chứng tích của quá khứ vừa là sứ giả giúp kết nối những miền đất lạ và mở ra các cuộc đối thoại về lịch sử, văn hóa, cũng như trách nhiệm đối với di sản./.

Đào Lam Yên