Đời sống văn hóa của đồng bào Tây Nguyên gắn với nhịp mùa rẫy và mùa hội. Ảnh: Tư liệu

Một mùa căng tràn và sinh sôi; một mùa khô ráo và tĩnh lặng. Cũng chính sự đối lập ấy, Tây Nguyên hiện lên với một vẻ đẹp rất riêng.

Vòng quay của đất trời

Trong một vùng sinh thái đặc thù như vậy, từ bao đời, người Tây Nguyên đã hòa nhập và gắn cuộc sống với thiên nhiên. Làm nông là phương thức sinh sống chủ yếu nên vòng quay của đất trời cũng chính là lịch sinh hoạt của họ. Vào mùa mưa, người Tây Nguyên bắt đầu một mùa lao động mới. Họ lên rẫy gieo hạt. Khi mùa khô bắt đầu, cũng là lúc lúa chín trên những cánh đồng, chờ người thu hoạch.

Khi lúa đã được đưa lên kho, thì Tây Nguyên cũng bước vào giữa mùa khô. Sau một mùa dài lao động, người Tây Nguyên mới thực sự có những ngày nghỉ ngơi. Và cũng chính vào những tháng cuối của mùa khô, khi công việc nương rẫy đã tạm lắng xuống, họ mới có thời gian để gặp gỡ, vui chơi và tổ chức lễ hội. Đó là khoảng thời gian đời sống tinh thần được mở ra, khi con người tạm rời khỏi nhịp lao động của mùa màng để trở về với những cuộc vui, với cộng đồng và với những nghi lễ đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Những lễ hội cuối cùng khép lại. Trời đất chuyển mình. Những cơn gió mang dấu hiệu của mùa mưa sắp trở về. Người Tây Nguyên lại lên rừng phát rẫy, chuẩn bị cho một mùa gieo trồng mới.

Sống hòa nhập với thiên nhiên, gắn mọi sinh hoạt, mà chủ yếu là sinh hoạt nông nghiệp, với nhịp vận động của đất trời, người Tây Nguyên từ lâu đã có một cách tính thời gian rất riêng: lấy mùa rẫy để tính năm, lấy tuần trăng để tính tháng và tính ngày theo sự vận động của mặt trời.

Tạ ơn thần linh và “Ăn năm, uống tháng” giữa mùa hội

Khi mùa màng đã thu hoạch xong vào tháng Mười, đất trời Tây Nguyên bước vào mùa khô, mùa của những ngày nắng ráo, thuận tiện cho việc đi lại, gặp gỡ và tổ chức các cuộc lễ hội, vui chơi của cộng đồng. Có lẽ chính vì thế mà trong đời sống tinh thần của người Tây Nguyên, khoảnh khắc giao thời giữa mùa mưa và mùa khô, giữa mùa rẫy cũ và mùa rẫy mới, luôn mang một ý nghĩa đặc biệt.

Người Ba Na có một bài ca về thiên nhiên trong khoảnh khắc đất trời chuyển mùa. Những câu hát ấy vừa như lời tiễn đưa một mùa rẫy đã qua, vừa như lời đón chào những ngày tháng mới đang mở ra trước mắt con người và buôn làng.

Thời gian này, thỉnh thoảng mới có một trận mưa nhỏ. Công việc đồng áng, nương rẫy của cả một năm cũng đã gần như hoàn tất, chỉ còn đưa lúa vào kho, làm lễ đóng cửa kho lúa là xong.

Khi những cánh cửa kho lúa đã khép lại thì dường như giọt mưa cuối cùng của mùa mưa cũng vừa rơi xuống. Từ thời điểm ấy, đất trời Tây Nguyên bước hẳn vào mùa khô. Trong khoảng thời gian từ tháng Giêng đến tháng Ba, người Tây Nguyên được nghỉ ngơi sau một năm lao động, và cả Tây Nguyên bước vào mùa hội.

Trong những tháng nghỉ ngơi ấy, khắp các buôn làng, đâu đâu cũng có hội, có lễ. Đó là những lễ hội tạ ơn các vị thần đã phù hộ cho mùa màng, cầu mong sự bình an, no đủ cho buôn làng và chuẩn bị cho một mùa rẫy mới. Vì vậy, những tháng nghỉ này còn được người Tây Nguyên gọi bằng một cách rất gợi hình: “ăn năm, uống tháng”. Cách gọi ấy cũng được nhắc đến trong bài ca lễ Tết của đồng bào Ê Đê.

“Ăn năm, uống tháng”, nghe như một cách nói về những ngày vui chơi, ăn uống sau mùa màng, nhưng phía sau đó là một quan niệm về thời gian và đời sống. Sau những tháng ngày con người gửi sức lực của mình vào đất, đến lúc mùa màng đã thu hoạch, lúa đã đầy kho, con người mới có thể thong thả với lễ hội và những cuộc vui của buôn làng.

Khắp nơi trên Tây Nguyên, đâu đâu cũng vang lên tiếng cồng của lễ hội. Trong những ngày “ăn năm, uống tháng”, tiếng cồng chiêng như một sức mạnh vô hình kết nối con người với con người, và con người với thế giới của các vị thần linh.

Lễ hội vì vậy không chỉ là những ngày vui sau một năm lao động. Đó còn là lúc con người nhìn lại một vòng quay đã qua của đất trời và đời sống, để rồi từ đó bước vào một vòng quay mới với niềm tin, sự biết ơn và những ước vọng về một năm bình an, no đủ.

VŨ NGỌC GIAO