Giới thiết kế cũng như nghiên cứu đều nhất quán cho rằng, áo dài có thể cách tân nhưng không thể bước qua "lằn ranh đỏ" để gìn giữ bản sắc.
Không chỉ vì đặc thù công việc phải đứng lớp thường xuyên, cô giáo mỹ thuật tiểu học Nguyễn Thị Vân (phường Sơn Trà) mặc áo dài đơn giản vì thích. Chị nói, khoác áo dài vào thấy mình đi đứng nhẹ nhàng, nói năng cũng chừng mực hơn. Dù vậy, chị không giữ khư khư cái cũ mà vẫn chọn những thiết kế có điểm nhấn như vẽ tay, thêu tay để tạo cá tính nhưng vẫn giữ phom dáng quen thuộc.
Trong khi đó, không ít người làm việc ở môi trường văn phòng, công sở lại xem áo dài như dịp để “đổi gió”, nhất là mỗi mùa du xuân. Chị Bạch Yến, một nhân viên văn phòng, cho biết chị khá cởi mở với những thiết kế táo bạo, có điểm nhấn lạ mắt để tạo cảm giác mới mẻ khi xuống phố ngày Tết. “Tết thì mình cũng muốn mặc gì đó khác một chút cho vui, cho có không khí. Nhưng dù có cách tân thế nào thì mình vẫn thích nhìn vào thì biết đó là áo dài. Làm mới thì được, chứ khác quá, mặc lên thấy lạ lẫm, không còn tự tin nữa”, chị Yến nói.
Có thể thấy áo dài không phải là trang phục bất biến. Từ chất liệu đến thiết kế đều có thể thay đổi theo thời gian, nhưng thay đổi đến đâu vẫn cần một “lằn ranh đỏ” để nhìn vào, vẫn nhận ra đó là áo dài Việt. Ở góc độ người làm nghề, nhà thiết kế (NTK) Đặng Viết Bảo - tên tuổi không xa lạ gì trong làng thiết kế áo dài, cho rằng “lằn ranh đỏ” trong sáng tạo áo dài rất cần bản lĩnh, hiểu biết văn hóa, lịch sử và mỹ học của người làm nghề. Đầu tiên phải hiểu đúng. Học hỏi cần có chọn lọc, tôn trọng bản quyền sở hữu trí tuệ. Hiểu rõ thông điệp truyền tải qua chiếc áo từ họa tiết trang trí hay sự cách tân.
Trong thực tế làm nghề, khi thị hiếu thị trường liên tục thay đổi và đôi lúc đòi hỏi sự phá cách mạnh, bài toán đặt ra với NTK không chỉ là bắt kịp xu hướng mà còn phải giữ được bản sắc. NTK Viết Bảo cho rằng, thị trường luôn vận động, các “trend” xuất hiện rồi nhanh chóng lan rộng nhờ phim ảnh, nền tảng số và sự tác động của KOLs, KOC. Những hình tượng như cổ phục hoàng hậu Nam Phương hay trang phục trong phim Người vợ cuối cùng từng tạo hiệu ứng rõ rệt, kéo theo nhu cầu và cả một dòng sản phẩm phát triển.
Tuy nhiên, theo anh, chạy theo thị hiếu không đồng nghĩa với việc đánh đổi bản sắc. “Để cân bằng, mỗi NTK phải có phong cách riêng để khách hàng nhận diện, đồng thời giữ đạo đức nghề nghiệp, không sao chép chỉ vì chiều khách”, anh nhấn mạnh. Bên cạnh đó, vai trò kiểm soát từ cơ quan quản lý, đặc biệt trên các nền tảng số và xu hướng thời trang lan truyền nhanh cũng là yếu tố cần thiết để định hướng.
Ở một góc nhìn khác, NTK Linda Hoàng lại nhấn mạnh đến sự “tiết chế có ý thức” trong quá trình sáng tạo. Với chị, áo dài cũng là biểu tượng văn hóa mang chiều sâu lịch sử, vì vậy không phải ý tưởng nào cũng có thể đẩy đến tận cùng. “Có những lúc đứng trước bản phác thảo, mình thấy nếu thêm nữa thì sẽ rất đẹp, nhưng lại không còn là áo dài. Cảm giác “đẹp nhưng không đúng” chính là lúc mình phải dừng lại”, Linda Hoàng chia sẻ. Theo chị, việc giữ lại sự kín đáo, nền nã không phải là giới hạn mà là nguyên tắc để mỗi thiết kế, dù mới mẻ vẫn giữ được “hơi thở” quen thuộc.
Với những chất liệu mang tính cá nhân cao như tranh vẽ tay hay thêu tay, bài toán dung hòa càng rõ nét. Linda cho biết, chị thường bắt đầu từ những hình ảnh quen thuộc trong văn hóa Việt, sau đó mới đưa cảm xúc cá nhân vào. Không chạy theo sự khác biệt cực đoan mà hướng đến sự đồng cảm để người mặc có thể nhìn thấy mình trong đó.
Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố, cho rằng không có trang phục nào là bất biến. Áo dài Việt cũng vậy, luôn vận động và cải tiến theo thời gian. Ông nhắc lại dấu mốc quan trọng là áo dài Le Mur của họa sĩ Cát Tường vào thập niên 1930 - bước chuyển từ áo tứ thân, ngũ thân sang một diện mạo hiện đại hơn. Tuy nhiên, trong sự thay đổi đó vẫn tồn tại một “cốt lõi” không thể đánh đổi. “Dù cách tân thế nào thì áo dài vẫn phải dài và chính vì vậy mà giữ được vẻ thướt tha”, ông Tiếng nói.
Cũng theo ông Tiếng, áo dài hiện nay là một trong những trang phục hiếm hoi kết nối rõ nét giữa di sản và đời sống đương đại, trong đó áo dài nữ nghiêng về đời sống hiện tại còn áo dài nam mang đậm yếu tố truyền thống. Khi đặt áo dài vào mối quan hệ giữa di sản và đời sống hôm nay, ông Tiếng nhìn nhận, ranh giới giữa sáng tạo và “lệch chuẩn” không phải là điều có thể xóa bỏ hoàn toàn. “Đã chấp nhận cách tân thì đương nhiên phải chấp nhận “lệch chuẩn” ở một mức độ nào đó”, ông thẳng thắn: “Nhưng điều quan trọng là không vượt qua “lằn ranh đỏ”. Áo dài vẫn phải dài. Quan trọng hơn là vẫn phải Tung bay tà áo tung bay/ Xôn xao một thời nắng đỏ… (ca khúc Một thoáng quê hương của nhạc sĩ Từ Huy), nếu không như thế thì chỉ là… xường xám”.
Ở góc nhìn rộng hơn, nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng đánh giá cao vai trò của các NTK trẻ trong quá trình làm mới áo dài. Họ là lực lượng đưa áo dài đến gần hơn với đời sống hiện đại, giúp trang phục này không bị chững lại mà vận động theo thị hiếu của thời đại.../.
Trường Sơn